Kōrero: Kai Māori

I whakatipu, i hopu, i kohi te Māori i āna kai hei oranga mōna. E mau tonu ana ētahi o ngā tikanga taka kai o te ao kōhatu, kua urutaungia mō te ārero o nāianei.

 

He kōrero nā Charles Royal and Jenny Kaka-Scott
Te āhua nui: Preparing a meal, about 1870

Story Summary

Ngā whakaahua me ngā rauemi katoa o tēnei kōrero

Te whakatipu me te kohi kai

I mauria mai e ngā tīpuna Māori ngā tipu hei whakatō ki te kāinga rua. Ko te kūmara, ko te uwhi, ko te taro tērā i rawekehia kia āhei tōna tipu ki te whenua mātao nei.

I ngā wā o neherā e kapi ana te motu o Aotearoa i te mātotorutanga o te ngahere. Ka tino whāia nuitia e te Māori ōna rarauwhe, aka, nīkau, hekaheka, me ōna hua rākau, kākano rākau hei kai.

I mau mai te Māori i te kiore me te kurī i Hawaiki, ā, he kai hoki ēnei mea e rua. He rahi hoki ngā manu me ngā kaimoana i kainga e rātou.

Te tunu me te tiaki kai

He tikanga tunu te hāngī hei tao kai mā te tini tangata. Ko ngā kai iti he mea toro ki roto i ngā ngārehu, ka tunua ki runga ngārehu rānei.

Kāore te Māori i waihanga kōhua uku. Kotahi noa iho te tikanga kōhua kai; he maka kōhatu wera ki tētahi ipu.

Ka taona e te Māori ana kai mā te whakamaroke, te kōpiro, me te huahua. Ka tiakina ngā kai ki roto pātaka, ki roto rua kūmara rānei.

Ngā kai o mua

Ko ētahi kai whakahirahira ki te Māori he karengo, he huhu, he pikopiko, he karaka me te toroī (he kūtai mata me te pūhā tunu.

Ngā kai o tauiwi

Ka tae mai a tauiwi ka mauria mai āna kai hou. Ka tere tonu te whāwhā a te Māori ki ēnei taonga hou, pērā i te witi, te rīwai, te kānga, te kāroti, te kāpeti me ētahi atu hua whenua. Ka whakatupuria te hipi, te poaka, te nanekoti me te heihei.

Nā te māmā o te whakatipu rīwai, ka wareware te kūmara, ā, nā te tere mōmona o te poaka, ka noho ko te poaka, te pūhā me te rīwai hei tino kai mā te Māori. I ēnei rā tonu e pārekareka tonu ana te Māori ki te kai kōhua, arā, te ‘boil-up’.

Ngā kai o te ao hou

Taka rawa mai ki te pito o te rautau 1900 ka whakaorangia ake ngā kai tūturu a te Māori hei kai mā te ārero o nāianei. Mai i tērā wā kua hanga houhia ētahi rauemi o mua mō ngā tāngata o Aotearoa, me tāwāhi hoki.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Charles Royal and Jenny Kaka-Scott, 'Kai Māori', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/kai-maori (accessed 11 December 2019)

He kōrero nā Charles Royal and Jenny Kaka-Scott, i tāngia i te 5 Sep 2013