Kōrero: Te ngahere

Whārangi 1. Te Māori me te ngahere

Ngā whakaahua me ngā rauemi katoa o tēnei kōrero

Ka wehi te Māori i te ngahere, i te ātaahua, te wairua, tae atu ki te nui o te kai, te rongoā, ngā rauemi hei mahinga papanga, whare, aha atu hoki.

He maha ngā momo ingoa mō te ngahere – te ngahere, te ngāherehere, te nehenehe, te ngahengahe, te wao, te waonui, te waoku. Ko te motu, ko te motu rākau rānei te ingoa o ngā iwi o Taranaki mō te uru rākau.

Tāne

Ka hangaa i a Tāne te wao nui i te wehenga o Rangi rāua ko Papa kia puta te ao mārama. Ko Tāne Mahuta te atua o te wao nui, tae atu ki ngā tipu me ngā manu. Ko Tānenui-a-rangi te kaihanga i te tangata.

Te mauri o Tāne

Whakapono pū te Māori mō te mauri hei tiaki i te ngahere. Ka whakatōkia te mauri ki tētahi mea kei te ngahere – he kōhatu pea, he rākau pea. Ka āta tohua ngā kōhatu rerekē te āhua, ka tāpuke ki tētahi wāhi tapu, pērā i take o tētahi rākau taumanu. Whai anō, ka tukua he moko kākāriki, he moko tāpiri rānei hei tiaki i te mauri. E ai ki te Māori ka noho ēnei tipua mō ake tonu atu.

Heoi, ka taea e tētahi tohunga nō iwi kē te whaiwhaiā i taua mauri kia memeha, kia kore, kia riro rānei. I konei ka karanga te iwi ki ngā tohunga kia whakaorangia anōtia te mauri rā.

Ngā kōrero mō Rātā

Kawea ai ngā tikanga hei whakapūmau i te wao nui a Tāne. Kei ngā kōrero mō Rātā te tauira.

Ka tomo a Rātā i te ngahere, ka tuaina he rākau hei tārai waka. Aoake ka hoki a Rātā ki te ngahere, kua tū mai anō te rākau rā nāna i tope. Ka tope anō e Rātā te rākau rā, ka tāraia. Nō te hokinga mai i te ata, kua tū anō. Ka whakaaro a Rātā kia huna i roto i ngā rākau. Nāwai ka haere mai te tini o Hakuturi (ngā kaitiaki o te wao; ka rite ki te manu, ki te ngārara) ka whakatū anō i te rākau. Ka puta a Rātā ki mua i tō rātou aroaro. Nō konei ka mea atu te tini o Hakuturi ki a Rātā mō tana hapa, he kore nōna i tuku karakia i mua i te tope i te rākau. Kātahi ka whakatika a Rātā i a ia anō, ka tukuna e te tini o Hakuturi te rākau rā ki raro.

Ngā mātauranga mō te taiao

I patua ririkitia te moa, ka tahuna te nui o te ngahere e ngā tāngata tōmua ki Aotearoa. I roto i te 500 tau, ka heke te korahi o te ngahere mai i te e 80% ki te 50%. I roto i te 200 tau mai te taenga o tauiwi ki Aotearoa, kua heke tēnei rahi ki te 24.8%. Ka nui te mōhio a te Māori ki ngā rākau o te ngahere, ko ēhea ka pai mō te rongoā, ko ēhea ka pai hei kai, ko ēhea ka pai hei kākahu, hei taputapu, hei hanga whare, hei tārai waka, arā atu.

Me pēnei te tohu i te whārangi:

Rāwiri Taonui, 'Te ngahere - Te Māori me te ngahere', Te Ara - the Encyclopedia of New Zealand, http://www.TeAra.govt.nz/mi/te-ngahere/page-1 (accessed 22 November 2019)

He kōrero nā Rāwiri Taonui, i tāngia i te 24 Sep 2007