Te Tai – Treaty Settlement Stories

Rarangi kaupapa

Ngati Porou: He aha kei roto?

I te wahanga tuatahi nei, ka tirohia te Pire Whakataunga Tiriti o Ngati Porou me te hunga i tamoko i te Tiriti o Waitangi i te tau 1840.

Nga take matua:

Nga korero hitori mo te Whakataunga Tiriti o Ngati Porou

Ko nga korero hitori mo te Whakataunga Tiriti o Ngati Porou te tuapapa mo te whakapaaha a te Karauna ki te iwi. He whakatau ano i te whakatikanga a-ahurea, i te whakatikanga a-putea, a-rawa hoki. Ko te whakatikanga-a-ahurea nga momo ahuatanga hei tautoko i te mana o Ngati Porou ki ona rohe maha. Ko te whakatikanga a-putea te moni ka riro mai na runga hoki i nga nawe i uhia ki runga i a Ngati Porou e te Karauna i roto i nga tau maha nei.

Te Pire Whakataunga Tiriti o Ngati Porou

Ko nga Mema Paremata i tu i te panuitanga tuatoru o te pire nei ko te Minita i taua wa mo te rohe Ikaroa Rawhiti, ko Parekura Horomia, he mema no te Pati Reipa. Ko te Minita o nga Take Matauranga i taua wa, ara ko Hekia Parata, he mema no te Pati Nahinara. Ko te Minita Take Maori i taua wa, ko Pita Sharples, nana i panui te whakapaaha a te Karauna ki a Ngati Porou i te whare Paremata.

Te tohu o nga raiona

I te timatanga o tenei kiriata ka kitea nga raiona i te tohu whakamaumaharatanga o te Wellington Cenotaph, tata nei ki te whare Paremata. Ka kitea hoki tenei momo i te tohu whakamaumaharatanga o te Gisborne Cenotaph i te pito o te kiriata nei. Ko te raiona te tohu o te Emepaea o Ingarangi, a, ka whai wahi hoki a Aotearoa hei whenua hono ki Ingarangi. Ko te raiona te tohu o te hautoa, o te maia. Koinei hoki te kararehe a-motu o Ingarangi.

He patai arotahi

Anei etahi patai hei aronga mahau mo mua i te matakitaki i te kiriata nei.

He aha o mohiotanga mo te Tiriti o Waitangi?

He aha o mohiotanga mo te Tiriti o Waitangi? Me wanangahia e te katoa o te akomanga, a, ka tuhi i nga mea e mohio ana koutou.

1. He aha tenei mea te ‘rangatiratanga’?

Kaupapa matua: Mana Motuhake

He aha etahi atu kupu ka puta ake i te kupu ‘rangatiratanga’? Hei tauira: rangatira, tira, rata. He aha te ia o enei kupu? He momo awhina ano a enei kupu, e marama ai koe ki te kupu ‘rangatiratanga’?

2. Ki o whakaaro, e hia nga marae o roto o Ngati Porou?

Kaupapa matua: Mana Motuhake

Tuhia au whakautu ki te pepa, ki te papa ma ranei i mua i to mataki i te kiriata. Katahi ka hoki atu ano ki au whakautu i muri tonu i to matakihanga i te kiriata, katahi ka whakataurite i nga whakautu.

3. Tokohia nga uri o Ngati Porou?

Kaupapa matua: Whakapapa

Tuhia au whakautu ki tetahi pepa, ki te papa ma ranei i mua i to mataki i te kiriata. Mutu ana tau matakitaki i te kiriata, me hoki ano ki au whakautu ka titiro mena e hangai ana, e aha ana ranei. 

He patai tere

He patai mo muri i te matakitaki i te kiriata poto.

He mahere whenua: Nga marae o Ngati Porou

Nga kaupapa matua: Mana Motuhake Turangawaewae

 

Hei mahi

Huakina te Google DocsLink to Google Docs

Hei ngohe ma te katoa

I Aotearoa nei, ko te Paremata te kaihanga ture o te whenua. Ka timata hei pire i te tuatahi. Ka noho hukihuki tonu te pire, katahi ka whakaturehia.

1. Rangahautia nga korero mo te whakaturetanga a te Pire Whakataunga Take Tiriti o Ngati Porou.

Kaupapa matua: Mana Motuhake

Anei etahi pito patai hei arataki i au mahi rangahau:

  • Ko wai te hunga hanga ture ki Aotearoa nei?
  • He aha tenei mea te pire?
  • He aha te tukanga o te whakature pire?

Whakaatu i au kitenga:

  • ma te mahi kauhau ki to akomanga
  • ma te hanga hoahoa rerenga hei whakaatu i te tukanga o te whakature pire
  • ma te hanga panui pikitia
  • hei purongo, whai korero, whai whakaahua hoki
  • ma te hanga kiriata poto mo o hoa.

Anei etahi hononga hei awhina i au mahi rangahau:

2. He aha tenei mea te Whakapaaha a te Karauna? Matapakitia, rangahautia tenei patai me o hoa, mahi a-ropu, mahi a-akomanga ranei.

Nga kaupapa matua: Mana Motuhake

Anei etahi patai hei awhina i au mahi rangahau:

  • Ko wai, he aha ranei tenei mea te Karauna?
  • He aha te whakapaaha? He aha nga korero o te whakapaaha? Me pehea te ahua o te whakapaaha? He aha te kupu a Ngati Porou mo te whakapaaha, mo te ‘apology’ ranei?
  • Ina hea koe i tuku whakapaaha ai? He aha te take? I pehea nei to whakapaaha?
  • Whakaarohia he wa i whakapaaha atu tetahi ki a koe. He aha te take? I pehea nei ta ratau whakapaaha? I pehea hoki tau whakautu atu?
  • He aha te tino take o te whakapaaha a te Karauna? Ha aha nga hua?

Anei etahi hononga hei awhina i au mahi rangahau:

He ngohe, mena kei te rohe o Ngati Porou to kura, he uri ranei koe no Ngati Porou

1. Tirohia te mahere whenua o nga marae o Ngati Porou. Tuhia au whakautu ki nga patai e whai ake nei, katahi ka whakawhiti korero me tetahi hoa o to akomanga.

Nga kaupapa matua: Mana Motuhake Whanaungatanga Whakapapa

  • He hononga au ki tetahi, etahi ranei o enei marae?
  • He hononga a etahi o to akomanga ki enei marae?
  • Mai i te mahere marae nei, e hia nga marae kua tae atu koe?
  • He aha nga take, nga huinga i tae ai koe ki enei marae?

2. Whiria tetahi marae mai i te mahere marae hei rangahau mahau. Kei a koe te tikanga ko tehea marae, tera pea ko to marae ake, ko tetahi atu o nga marae ranei.

Nga kaupapa matua: Mana Motuhake Whanaungatanga Whakapapa

Anei etahi patai hei awhina i au mahi rangahau:

  • Ko wai te ingoa o te tipuna whare?
  • Ko wai nga iwi, nga hapu o te marae?
  • He aha nga ingoa o nga whare o te marae?
  • He aha te take i tohua ai e koe ko tenei marae hei rangahau mahau?
  • Ko wai te hunga mohio ki nga korero mo te marae nei kei to hapori, hei awhina i a koe ki te kohi i nga korero?
  • Ko wai nga tipuna o te marae?
  • He aha nga korero mo tenei marae?

Whakaatu i au kitenga:

  • hei purongo, whai korero, whai whakaahua hoki
  • ma te kauhau ki to akomanga
  • ma te hanga panui pikitia
  • ma te hanga kiriata poto mo o hoa.

He ngohe mena kei waho to kura i te rohe o Ngati Porou

1. Whiria tetahi marae o Aotearoa whanui hei rangahau mahau. Kei a koe te tikanga ko tehea marae, tera pea ko to marae ake, ki tetahi atu o nga marae ranei.

Nga kaupapa matua: Mana Motuhake Whanaungatanga Whakapapa

Anei etahi patai hei awhina i au mahi rangahau:

  • Ko wai te ingoa o te tipuna whare?
  • Ko wai nga iwi, nga hapu o te marae?
  • He aha nga ingoa o nga whare o te marae?
  • He aha te take i tohua ai e koe ko tenei marae, hei rangahau mahau?
  • Ko wai te hunga mohio ki nga korero mo te marae nei kei to hapori, hei awhina i a koe ki te kohi i nga korero?
  • Ko wai nga tipuna o te marae?
  • He aha nga korero mo tenei marae?

Whakaatu i au kitenga:

  • hei purongo, whai korero, whai whakaahua hoki
  • ma te mahi whakaaturanga ki to akomanga
  • ma te mahi toi
  • ma te hanga kiriata poto mo o hoa.

2. I tenei kiriata poto ka kitea nga raiona i te tohu whakamaumaharatanga o te Wellington Cenotaph, a, ka kitea hoki i te tohu whakamaumaharatanga o te Gisborne Cenotaph. Ko te raiona te tohu o te hautoa, o te maia. Koinei hoki te kararehe a-motu o Ingarangi.

  • Ko tehea momo kararehe, taniwha ranei ka tohua e koe hai kaitiaki mo to iwi, to hapu, to whanau, to kura? He aha ai?
  • He kaitiaki ano ta koutou, a-iwi, a-hapu, a-whanau, a-kura ranei?
  • Hangaia he pikitia o to kaitiaki. He mea pono, he mea hanga ranei.
  • Tuhia nga whakamaramatanga o to kaitiaki: tona ahua, ona taera, era momo ahuatanga.
  • Whakamaramatia te take i whiria e koe tenei kaitiaki hei kaitiaki mo to iwi, to hapu, to whanau, to kura.
  • He aha nga korero mo to kaitiaki?
  • Ki o whakaaro, ko tehea te wahi pai mo to kaitiaki kia kitea e te tangata?

Ma te kaiako

Hononga ki Te Marautanga o Aotearoa

Tikanga a-Iwi: Te Wahi me te Taiao, Taumata 4, (4.2) Ka whakamarama i nga whaiwahitanga me nga matataki o te torotoro mo te tangata, te wahi me te taiao.

Tikanga a-Iwi: Te Whakaritenga Papori me te Ahurea, Taumata 5, (5.1) Ka whakamarama i te whakaritenga o nga punaha kawanatanga, me te whakawaenga o enei i te ahua noho a te tangata.

Hei whakataki i te kaupapa

Tirohia enei rauemi mo te Tiriti o Waitangi me te tukanga whakatau take Tiriti:

Hei aronga

  • He aha nga mohiotanga a nga akonga mo te Tiriti o Waitangi?
  • He aha o ratau mohiotanga mo te tukanga whakataunga mo nga take Tiriti o Waitangi?
  • He aha o ratau mohiotanga mo nga korero Whakataunga Tiriti o te iwi o Ngati Porou?
  • He aha nga mohiotanga e hiahia ana ratau ki te rapu e pa ana ki te iwi o Ngati Porou?

He kuputaka

haumanu
restore

mangai
representative, speaker (kanohi,  kaiwhakarite)

rangatiratanga
chieftainship, right to exercise authority, chiefly autonomy, chiefly authority, ownership, kingdom, realm, sovereignty, principality, self-determination, self-management (te tu mana motuhake [o tetahi iwi], me tana ahei ki te whakahaere i a ia ano, i runga i ana ake tikanga)

tamoko
to sign (waitohu, tohu)

whakapaaha
apology

whakataunga
settlement (whakaritenga, whakatatu)

whakatikanga a-ahurea
cultural redress

whakatikanga a-putea, a-rawa
financial redress

 

Kaore te tohuto e whakamahia ana e Ngati Porou i roto i tenei rauemi paetukutuku.

© Te Runanganui o Ngati Porou 2020.